Helpt testosteron gebruiken als je boven de 50 bent en kan het gevaarlijk zijn?

Testosteron kan bij mannen boven de 50 wel degelijk meetbare effecten hebben op het lichaam. Een meta-analyse van 29 gerandomiseerde studies met gemiddeld 64-jarige mannen laat zien dat testosteron de vetmassa met gemiddeld 1,6 kg vermindert (ongeveer 6% van het begingewicht) en tegelijk de vetvrije massa, een maat voor spiermassa, met eveneens gemiddeld 1,6 kg doet toenemen. Op spierkracht zelf is het effect echter wisselend en statistisch niet overtuigend aangetoond. De botdichtheid in de lendenwervelkolom verbetert met gemiddeld 3,7%, maar bij de heup is er geen aantoonbaar effect.

Voor mannen die behalve een laag testosteron ook een laag libido hebben, zijn de seksuele voordelen duidelijker onderbouwd. In een grote Amerikaanse studie (de TRAVERSE-studie, ruim 5000 mannen van 45 tot 80 jaar) verbeterde testosterongel de seksuele activiteit, het verlangen en algemene klachten zoals vermoeidheid en stemmingsproblemen significant ten opzichte van een nepmiddel. Dit effect hield minstens twee jaar aan. Erectieproblemen werden echter niet significant verbeterd.

Over het hart is het beeld genuanceerd. In de TRAVERSE-studie was er geen verschil in grote hartgebeurtenissen zoals hartaanvallen, beroertes of hart-gerelateerde sterfgevallen tussen de testosteron- en placebogroep (7,0% tegenover 7,3%). De langgekoesterde zorg dat testosteron het hart rechtstreeks beschadigt, lijkt daarmee voor mannen die al een verhoogd risico hadden, niet bevestigd. Maar de studie vond wel meer gevallen van atriumfibrilleren (een onregelmatige hartslag), acuut nierfalen en longembolie in de testosterongroep. Dit zijn serieuze bijwerkingen die niet genegeerd mogen worden.

Ook voor de prostaat zijn er nuances. In de TRAVERSE-studie was er geen statistisch significant verschil in het aantal prostaatkankerdiagnoses tussen de testosteron- en placebogroep. Mannen met al een verhoogd risico op prostaatkanker waren overigens vooraf uitgesloten van deelname. Wel stegen de PSA-waarden (een bloedmarker voor prostaatactiviteit) meer bij de testosterongroep. Regelmatige controle van PSA is daarom belangrijk bij gebruik. Een opvallende, nog niet goed begrepen bevinding is dat de testosterongroep in TRAVERSE meer klinische botbreuken had, ook al nam de botdichtheid in de wervelkolom toe.

Verder verlaagt testosteron het totaalcholesterol licht (gemiddeld 0,23 mmol/l), met name bij mannen met lage beginwaarden. Het HDL-cholesterol, het beschermende cholesterol, kan iets dalen, maar dit speelt vooral bij mannen die bij aanvang al hogere testosteronspiegels hadden.

Een belangrijk voorbehoud is wie er eigenlijk baat bij heeft. Testosteron is bedoeld voor mannen met een aangetoonde aandoening van de hormoonregeling, klassiek hypogonadisme genaamd. Bij mannen bij wie het testosteron alleen daalt door het ouder worden of door overgewicht, is er geen erkende indicatie en is de wetenschappelijke rechtvaardiging voor behandeling nog onvoldoende. Hoewel observationele studies laten zien dat lage testosteronspiegels samenhangen met meer diabetes, dementie en vroegtijdig overlijden, betekent dit nog niet dat het verhogen van testosteron ook die risico's verlaagt. Het gebruik van testosteron bij oudere mannen is de afgelopen jaren sterk gestegen, maar de wetenschappelijke basis voor breed preventief gebruik ontbreekt vooralsnog.